تاریخ فرش و فرشبافی ( عهد مفرغ )
در طی نیم قرن گذشته، بسیاری از نظریات مغرضانه محققان غربی، حتی مشهورترین فرششناسان جهان، توسط یافتههای جدید علمی زیر سوال رفته است. در این جستار، ما تلاش داریم با ارائه مستندات و شواهد معتبر، تصویری روشن از تاریخ فرشبافی ایران و جهان ارائه کنیم. بررسی تاریخی فرش ایرانی بر اساس قدیمیترین شواهد و جدیدترین نظریات علمی، هدف اصلی این مقاله است تا نشان دهیم فرشبافی نه تنها یک هنر، بلکه یکی از پایههای زندگی و فرهنگ بشری بوده است.
آغاز استفاده از زیرانداز و الیاف پشمی
بدون شک قدمت استفاده از زیرانداز به زمانی بازمیگردد که انسان به فکر ساختن سرپناه و تأمین آسایش خود افتاد. بافت انواع زیرانداز همزمان با پرورش دام و بهرهگیری از پشم حیوانات آغاز شد. انسان پس از بهرهگیری از پوست حیوانات به اهمیت الیاف پشمی پی برد و به مرور زمان از اشکال خام و رسیده آن بهره گرفت. نخستین زیراندازها به منظور گرم نگه داشتن و ایجاد آسایش در سکونتگاهها و بعدها برای تزئین و هویتبخشی به محیط زندگی انسان مورد استفاده قرار گرفتند.
عهد مفرغ (۲۵۰۰ تا ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد)
اولین شواهد مشخص از هنر قاليبافی مربوط به عهد مفرغ است. کشفیات «ا.ن. خلوپین» در گورهای ترکمنستان و شمال ایران شامل ابزارهایی مانند کاردک و میلۀ مخصوص بافت، اولین نشانههای قاليبافی را نشان میدهد. این یافتهها برای اولین بار در شماره دوم از دوره پنجم مجله Hali در سال ۱۹۸۲ منتشر شد. با این حال، روشنترین تصویر از فرشبافی عهد مفرغ توسط دکتر علی حصوری ارائه شده است. وی دو ابزار مفرغی را در سال ۱۳۵۴ در نزدیکی کامفیروز فارس کشف کرد که پس از وقوع سیل و نمایان شدن گور توسط یک مرد قشقایی پیدا شد.
بررسی ابزارهای کشفشده
قطعه اول کارد برش خامه بود که به وضوح برای بریدن و نه به عنوان سلاح طراحی شده بود. این کارد دارای زاویهای ظریف و سوراخی برای نصب دسته چوبی بود و از طولانیترین استفادهها تنها لبههای تیغه دچار فرسایش شده بودند، که نشاندهنده کاربرد آن در بافت قالي است. قطعه دوم میلۀ جوالدوز مانند بود که طول آن ۴۵ سانتیمتر و قطر انتهای آن حدود یک سانتیمتر بود. این ابزار نه برای دوخت و دوز مناسب بود و نه به عنوان سلاح کاربرد داشت، بلکه برای کوبیدن و نظم دادن به پود قالي به کار میرفته است.
کاربرد ابزارها در فرشبافی
میلۀ مفرغی، مشابه وسایلی است که هنوز در برخی مناطق غرب ایران، مانند انگوران، افشار، گروس و کردستان، استفاده میشود. این ابزار که به نامهای سنگ (seng) یا خلال (خيلال) شناخته میشود، پیش از ظهور دفتین، برای نظم دادن به تارها و یکنواخت کردن پودها مورد استفاده بوده است. ابزارهای کشفشده در گورها و همچنین نمونههای آسیای مرکزی، نشاندهنده قدمت و اهمیت فرشبافی در زندگی انسانهای عهد مفرغ هستند.
شواهد باستانشناسی و توسعه ابزارها
نمونههای دیگری از ابزارهای مفرغی شامل سه یا چهار سک به هم متصل و حلقههای مفرغی بودند که نشاندهنده پیشرفت به سمت ایجاد شانه قاليبافی است. کهنترین نمونههای این ابزار از تپه یحیی (هزاره سوم پیش از میلاد)، تالش (هزاره دوم) و لرستان (هزاره اول) به دست آمدهاند. این ابزارها با دستگیرههایی مشابه قلاب یا جاانگشتی مضراب سنتور، برای کوبیدن قالي و عبور دادن پود طراحی شده بودند.
اهمیت یافتهها در تاریخ فرشبافی
کشف ابزارهای مفرغی، مانند سکها و میلۀ جوالدوز، اهمیت تاریخی و فرهنگی فرشبافی ایران را نشان میدهد. این یافتهها نشان میدهند که صنعت فرشبافی، همواره به عنوان یک هنر و صنعت کاربردی، در زندگی انسانها نقش کلیدی داشته و ابزارهای آن به تدریج تکامل یافتهاند. ابزارهایی که امروزه به نام شانه، دفتین و سیخ پودکشی شناخته میشوند، نسلهای پیشین خود را از ابزارهای مفرغی گرفتهاند.
نتیجهگیری
بر اساس شواهد علمی و باستانشناسی، میتوان گفت که فرشبافی در ایران سابقهای چند هزار ساله دارد و ابزارهای آن از دوره مفرغ تا امروز تکامل یافتهاند. کشف ابزارهایی مانند کارد، میلۀ مفرغی و سکها، نشاندهنده اهمیت کاربردی و هنری فرش در زندگی انسانها بوده و گواهی بر اصالت و قدمت فرشبافی ایرانی است. این یافتهها نه تنها تاریخ فرشبافی ایران، بلکه تاریخ فرشبافی جهان را روشنتر میکنند و نشان میدهند که هنر و صنعت قاليبافی ریشه در نیازهای اساسی و خلاقیت انسان دارد.
