پراكندگي كارگاه هاي قالي بافي در استان هاي مختلف
قالیبافی یکی از مهمترین صنایعدستی ایران است که در استانهای مختلف کشور با ویژگیهای فنی، ساختاری و زیباییشناختی متفاوتی رواج دارد. این مقاله به بررسی پراکندگی جغرافیایی کارگاههای قالیبافی در استانهای مختلف ایران پرداخته و سپس بهطور ویژه، ساختار فنی و هنری قالیهای منطقه خراسان را مورد تحلیل قرار میدهد.
۱. پراکندگی جغرافیایی کارگاههای قالیبافی
کارگاههای قالیبافی در استانهای مختلف ایران بهصورت نامتوازن پراکندهاند که این پراکندگی متأثر از عوامل اقلیمی، دامپروری، دسترسی به مواد اولیه و پیشینه تاریخی هر منطقه است. سهم هر استان از مجموع کارگاههای
بافی کشور به شرح زیر است:
- خراسان: ۲۱/۴ درصد
- آذربایجان شرقی: ۱۷ درصد
- استان مرکزی: ۱۱/۶ درصد
- اصفهان: ۱۱ درصد
- کرمان: ۱۰/۶ درصد
- یزد: ۱۰/۵ درصد
- کردستان: ۴/۷ درصد
- چهارمحال و بختیاری: ۳/۹ درصد
- آذربایجان غربی: ۳/۴ درصد
- فارس: ۳/۲ درصد
- سایر استانها: ۲/۸ درصد
۲. ساختار و ویژگیهای فنی قالی خراسان
خطه خراسان به دلیل وسعت مراتع و وجود آبادیهای متعدد، یکی از مراکز اصلی پرورش دام در ایران به شمار میرود. همین امر موجب دسترسی گسترده بافندگان این منطقه به پشم مرغوب شده است. بافنده مشهدی در انتخاب پشم مناسب و کاربرد صحیح آن در فرش، دقت و وسواس ویژهای به خرج میدهد و برخلاف بافنده تبریزی، در استفاده از طرحها و نقشههایی که دارای ویژگیهای بومی خراسان باشند، تعصب خاصی نشان میدهد.
پشم بهکاررفته در گرههای قالی خراسان نرم و شفاف است. هرچند این نوع پشم در مقایسه با برخی پشمهای دیگر، تمایل بیشتری به فرسودگی ظاهری دارد. پرزهای قالیهای خراسان در اصل با ارتفاعی متوسط قیچی میشوند، اما به دلیل نوع ریسندگی پشم، کوتاهتر به نظر میرسند. این ویژگی ناشی از استفاده از پشم چینی پاییزه است که الیاف آن کوتاهتر و بسیار نرم میباشد.
ترجیح این نوع پشم توسط بافندگان محلی، علاوه بر دلایل زیباییشناختی، ناشی از محدودیتها و شرایط فنی منطقه نیز هست. به استثنای شهر مشهد، عمل حلاجی پشم در سایر نقاط خراسان اغلب بهصورت سنتی و با دست و کمان حلاج انجام میگیرد. در صورت بلند بودن الیاف پشم (مانند پشم بهاره)، الیاف به دور زه کمان پیچیده و فرآیند حلاجی را دشوار میکند.
۳. ویژگیهای فنی بافت
با مشاهده پشت قالیهای خراسان، میتوان بهراحتی قالیهای قدیم و جدید این منطقه را تشخیص داد. وجود خطوط افقی کاملاً مشخص در فواصل ۵ تا ۷ رج گره، از ویژگیهای فنی بارز این قالیهاست که ناشی از شیوه خاص عبور پود میباشد. بهطور معمول، پود پس از هر رج گره، یکبار به صورت کشیده از میان تارها عبور داده میشود.
گرههای مورد استفاده در قالی خراسان از نوع فارسیباف (سنه) هستند و تراکم آنها بین ۸۰۰ تا ۲۰۰۰ گره در هر دسیمتر مربع متغیر است. تار و پود این قالیها عموماً از جنس پنبه انتخاب میشوند.
گرهزنی در این قالیها فشرده بوده و پرزها نسبتاً بلندتر از بسیاری از قالیهای مناطق دیگر قیچی میشوند. از نظر رنگبندی، استفاده از رنگهای روشن محدود است و غالباً رنگهایی نظیر آبی، قرمز خرمایی یا آجری، قهوهای روشن و بهندرت سبز، بر زمینه قالی غلبه دارند. پیش از جنگ جهانی اول، در برخی نمونههای رایج منطقه قاین، از رنگکنندههای مصنوعی نیز استفاده شده است.
نتیجهگیری
فرش خراسان با برخورداری از مواد اولیه مناسب، شیوههای خاص بافت و رنگبندی منحصربهفرد، جایگاه ویژهای در میان فرشهای دستباف ایران دارد. سهم بالای این استان در پراکندگی کارگاههای قالیبافی، گواه اهمیت تاریخی و اقتصادی این هنر-صنعت در منطقه خراسان است.