سه دسته رنگبندی فرش
فرش ترکیه یکی از مهمترین شاخههای فرشبافی در جهان به شمار میرود که ریشهای عمیق در تاریخ، فرهنگ و اقتصاد این کشور دارد. یکی از شاخصترین ویژگیهای فرش ترکیه، تنوع و هویت مستقل آن در رنگبندی است؛ بهگونهای که بر اساس موقعیت جغرافیایی، قومیتها و شرایط فرهنگی، میتوان آن را در سه دستهی اصلی رنگبندی بررسی کرد. این تنوع رنگ، در کنار ساختار خاص بافت، نقوش هندسی و جایگاه اقتصادی فرش، سبب شده است که فرش ترکیه در بازارهای جهانی حضوری فعال و قابل توجه داشته باشد.
رنگبندی فرش در غرب ترکیه
غالب قالیچههای غرب ترکیه بر پایهی رنگهای آبی و قرمز شکل گرفتهاند. این دو رنگ، نقش اصلی و غالب را در زمینه و نقوش ایفا میکنند، در حالی که رنگهای بژ و زرد بیشتر بهعنوان رنگهای مکمل و فرعی به کار میروند. استفادهی حسابشده از این رنگها، موجب ایجاد تعادل بصری و گرمای خاصی در فرشهای این منطقه شده است. غرب ترکیه، بهویژه در تولید فرشهای مناسب بازار اروپا و غرب شهرت دارد و انتخاب رنگها نیز تا حد زیادی متناسب با سلیقهی مخاطبان خارجی انجام میشود. ترکیب آبی و قرمز، در کنار نقوش هندسی و محرابی، هویت مشخصی به فرشهای این ناحیه بخشیده است.
رنگبندی فرش در شرق ترکیه
در شرق ترکیه، رنگبندی فرشها بهطور محسوسی با مناطق غربی تفاوت دارد. در این ناحیه، رنگهایی مانند بنفش و نخودی کاربرد بیشتری دارند و زمینهی فرشها اغلب تیرهتر است. رنگهای قهوهای، قرمز و آبی در مقایسه با غرب ترکیه کمتر مورد استفاده قرار میگیرند، هرچند رنگ سفید همچنان در برخی از قالیهای این منطقه دیده میشود. این نوع رنگبندی، تحت تأثیر شرایط اقلیمی، سنتهای محلی و بافتهای قومی، بهویژه در مناطق کردنشین و ترکمنتبار، شکل گرفته است. تیرگی نسبی رنگها و استفاده از طیفهای خاص، به فرشهای شرق ترکیه حالتی سنگین، اصیل و بومی میبخشد.
رنگبندی فرش در مرکز ترکیه
در نواحی مرکزی ترکیه، رنگبندی فرشها حالتی میانه و در عین حال متمایز دارد. در این منطقه، استفاده از رنگهای زرد، پرتقالی و بنفش رایجتر است و این ترکیب رنگی، جلوهای روشنتر و پویاتر به فرشها میدهد. قالیهای مرکزی ترکیه اغلب دارای طرحهای محرابی متنوع هستند و رنگها بهگونهای انتخاب میشوند که فرم هندسی نقوش را برجستهتر نشان دهند. این ناحیه از نظر تاریخی، نقش مهمی در انتقال سبکها و الگوهای فرشبافی میان شرق و غرب ترکیه داشته است.
ساختار تولید و انواع فرش ترکیه
واحدهای تولید فرش در ترکیه از نظر ساختار کلی، شباهتهایی با ایران دارند، اما تفاوت اصلی در شکلگیری واحدهای متمرکز تولیدی است که عمدتاً در نتیجهی سرمایهگذاری خارجی ایجاد شدهاند. فرشهای ترکیه بهطور کلی به سه گروه فرشهای شهری، روستایی و منطقهای تقسیم میشوند. فرشهای روستایی، مانند تولیدات قونیه و لادیک، از نمونههای شاخص این دسته به شمار میروند و بیشترین تنوع رنگی و هندسی را در خود جای دادهاند.
تأثیرات قومی و درجهبندی فرش ترکیه
از نظر سبک و درجهبندی، فرشهای ترکیه تحت تأثیر سه حوزهی اصلی قرار دارند: فرشهایی با تأثیر قفقازی، فرشهای متأثر از ترکمنها و فرشهایی که از فرهنگ مناطق کردنشین الهام گرفتهاند. این تأثیرات قومی، نهتنها در نقوش، بلکه در رنگبندی و ترکیب رنگها نیز بهوضوح دیده میشود و به فرش ترکیه هویتی چندلایه و متنوع میبخشد.
گره، ابعاد و ویژگیهای فنی
در بافت فرشهای مرغوب ترکیه، عمدتاً از گره ترکی استفاده میشود که استحکام و دوام بالاتری به فرش میبخشد. با این حال، در برخی مناطق مانند هرکه، سیواس و اسپارتا، گره فارسی نیز کاربرد دارد. فرشهای ترکیه بیشتر در ابعاد کوچک و متوسط بافته میشوند و تولید فرشهای بزرگ در این کشور کمتر رایج است. این فرشها اغلب روپود بوده و بافتی نسبتاً شل دارند که از ویژگیهای فنی شاخص آنها محسوب میشود.
ویژگیهای عمومی و نقش رنگ
یکی از ویژگیهای عمومی فرشهای ترکیه، استفاده از پود قرمز رنگ است؛ بهجز فرشهایی که زمینهی آنها کرم یا خاکستری طبیعی دارد. تنوع بالای طرحهای محرابی، کاربرد گستردهی نقوش هندسی و گاه استفاده از نمادهای مذهبی مسیحی مانند صلیب در حاشیهی فرشها، از دیگر ویژگیهای شاخص این قالیهاست. این نشانهها معمولاً بیانگر ارمنی بودن بافنده هستند و ارزش مردمشناختی فرش را افزایش میدهند.
رنگهای شیمیایی، رنگهای گیاهی و بازار جهانی
ورود رنگهای شیمیایی در دورهای، تأثیراتی منفی بر کیفیت و اصالت فرش ترکیه گذاشت، اما با تبلیغات گسترده و بازگشت آگاهانه به استفاده از رنگهای گیاهی، این صنعت بار دیگر رونق یافت. آموزشهای منسجم، سازماندهی مناسب تولید و حمایت کشورهایی که روابط سیاسی مطلوبی با ترکیه دارند، نقش مهمی در گسترش بازار جهانی فرش ترکیه ایفا کرده است.
جایگاه اقتصادی فرش در ترکیه
ترکیه از جمله کشورهای قدیمی صادرکننده فرش در جهان به شمار میرود. اگرچه سهم آن در بازار جهانی نسبت به برخی صادرکنندگان نوظهور کمتر است، اما بهواسطهی سیاستهای حمایتی و روابط بینالمللی، بازار فرش این کشور همچنان پویا و فعال است. در شهرهایی مانند لادیک، تولید فرش پس از دامداری و کشاورزی، مهمترین فعالیت اقتصادی محسوب میشود. ازمیر نیز یکی از مراکز مهم تولید فرش برای بازارهای غربی است و شهرهای قونیه و لادیک از قدیمیترین مراکز قالیبافی ترکیه به شمار میروند.
منابع و مراجع
جغرافیای فرش دستبافت، حمیده واعظی
ترجمه Great Carpets of the World
آشنایی با طرحهای فرش ایران و جهان (۲)، شیرین صوراسرافیل
بررسی قالیهای محرابی ترکیه، حضرتی
پژوهش در فرش، تورج ژوله