برخی از طرح های قالی

طرح‌های فرش ایرانی، بخشی از هویت فرهنگی و هنری ایران به شمار می‌روند و در طول تاریخ، هر دوره ویژگی‌های خاص خود را در طرح و نقشه فرش منعکس کرده است. دوره صفویان به دلیل پیشرفت چشمگیر هنر قالیبافی، به ویژه در زمینه تنوع و ظرافت طرح‌ها، اهمیت ویژه‌ای دارد. آشنایی با طرح‌های مختلف فرش در این دوره، نه تنها زیبایی و اصول هنری آن‌ها را نشان می‌دهد، بلکه روند تکامل هنر ایرانی در قالیبافی را نیز به تصویر می‌کشد.

طرح گردان

طرح گردان از دوران پادشاهی شاه طهماسب در فرش‌های صفوی رواج یافت. این طرح معمولاً شامل الگوهایی با محور دایره‌ای و تکرار هندسی است که مرکزیت آن‌ها با خطوط گردان و پر تزیین مشخص می‌شود. استفاده از طرح گردان باعث تمرکز دید بیننده بر مرکز فرش می‌شود و در عین حال با تکرار متقارن الگوها، هماهنگی و تعادل بصری ایجاد می‌کند. این سبک در فرش‌های صفوی نشان‌دهنده تسلط هنرمندان بر هندسه و تعادل طرح‌ها بود.

طرح لچک و ترنج

طرح لچک و ترنج یکی از مشهورترین و پرکاربردترین طرح‌های قالی ایرانی است که منشأ آن به نقوش گلستان و طرح‌های باغی بازمی‌گردد. برخی پژوهشگران معتقدند که این طرح ابتدا بر روی جلد قرآن و کتب نفیس دیده شده و سپس با رعایت اصول قالیبافی ایران به فرش‌ها راه یافته است. طرح لچک و ترنج، به دلیل زیبایی و هماهنگی هندسی، در قالی‌های دوره شاه عباسی به بعد در مناطق مختلف ایران استفاده گسترده‌ای داشته و نمونه‌ای از سبک‌های کلاسیک و پایدار هنر فرشبافی ایران به شمار می‌رود.

ترنج دار

ترنج دار نوعی از طرح لچک و ترنج است که تنها شامل ترنج مرکزی است و بخش لچک در آن دیده نمی‌شود. این نوع طراحی باعث تمرکز کامل بر ترنج می‌شود و جلوه‌ای ساده اما بسیار شکیل به فرش می‌بخشد. ترنج دار در قالی‌های نفیس دوره صفوی و پس از آن، بیشتر برای تأکید بر مرکز فرش و نمایان کردن ظرافت و جزئیات نقش‌ها به کار گرفته شد.

طرح گلدانی

طرح گلدانی با مشخصه اصلی خود یعنی وجود یک یا چند گلدان در اندازه‌های مختلف شناخته می‌شود. در برخی فرش‌ها یک گلدان بزرگ پر از گل تمام سطح فرش را پوشش می‌دهد و در برخی دیگر، چند گلدان به صورت متقارن یا متوالی سراسر فرش را فرا می‌گیرد. مشهورترین انواع طرح گلدانی شامل گلدانی ختایی، گلدانی محرابی، گلدانی سراسری، گلدانی دو طرفه، گلدانی ظل‌السلطان، گلدانی حاج‌خانمی، گلدانی تکراری، گلدانی یک طرفه و گلدانی لچک و ترنج هستند که هر یک دارای ترکیب‌بندی خاص و سبک منحصر به فرد خود می‌باشند.

طرح شکارگاه

طرح شکارگاه در فرش‌های صفوی معمولاً صحنه‌هایی از شکار و طبیعت را نمایش می‌دهد. در این طرح‌ها حیواناتی مانند شیر، گورخر و دیگر حیوانات وحشی در حال تعقیب شدن توسط شکارچیان دیده می‌شوند. ریشه این نوع طرح‌ها به هنر ایران باستان بازمی‌گردد و نقوش دوران ساسانی نمونه‌های اولیه آن را نشان می‌دهند. انواع مختلف طرح شکارگاه شامل شکارگاه درختی، شکارگاه ترنج‌دار، شکارگاه قابی، شکارگاه لچک ترنج و شکارگاه سراسری است که هر کدام ترکیب‌بندی و جزئیات خاص خود را دارند.

طرح درخت و بوته

نگاره‌های درخت و بوته از پرکاربردترین طرح‌ها در قالی ایرانی هستند و معمولاً نماد سرسبزی، طراوت و زندگی به شمار می‌روند. درخت در فرش می‌تواند به صورت کمانی، شکسته یا مستقل و گاه از گلدان سر برآورده باشد و گاهی پرندگان نیز روی شاخه‌های آن دیده می‌شوند. درخت سرو و درخت بید مجنون از رایج‌ترین نگاره‌های درختی در قالی‌های شهری، روستایی و ایالتی ایران هستند و حضور آن‌ها به فرش‌ها ظاهری زنده و پویایی می‌بخشد.

طرح باغی

طرح‌های باغی یا نقوش گلستان، تصویری از باغ بهشت را بر روی فرش تداعی می‌کنند و تلاش می‌کنند فضایی زیبا و سرشار از طراوت و زندگی را بر زمین خاکی به تصویر بکشند. این نوع طرح‌ها نشان‌دهنده علاقه ایرانیان به نمایاندن باغ و گلستان است و ارتباط مستقیم با مفهوم «نقشه فردوس» و بهشت در هنر و معماری ایران دارد. نمونه‌های معروف این سبک شامل فرش بهارستان و قالی پازیک هستند که هر دو با جزئیات دقیق و ترکیب‌بندی منظم، فضای سرسبز باغ را به نمایش می‌گذارند.

طرح لهستانی

فرش‌های لهستانی به فرش‌هایی گفته می‌شوند که در دوران صفوی با سفارش پادشاه لهستان، سیگیسموند سوم (۱۵۸۷-۱۶۳۲م)، بافته شدند. این فرش‌ها نمونه‌ای از ارتباطات فرهنگی و تجاری ایران با اروپا در دوره صفوی هستند و معمولاً ترکیبی از طرح‌های ایرانی و اروپایی دارند. این طرح‌ها نشان‌دهنده نفوذ هنر ایرانی در فرش‌های صادراتی و تطبیق آن با سلیقه و سفارشات خارجی بود.

نتیجه‌گیری

طرح‌های فرش دوره صفویان شامل تنوعی از نقوش هندسی، گل و گیاه، شکار و باغی هستند که هر یک نمایانگر ذوق هنری، تسلط بر هندسه و اهمیت نمادگرایی در هنر ایرانی می‌باشند. آشنایی با این طرح‌ها، نه تنها جلوه‌های زیبایی و خلاقیت قالیبافان آن دوران را نشان می‌دهد، بلکه مسیر تکامل هنر فرشبافی ایران و تأثیر آن بر فرش‌های مناطق مختلف کشور و حتی فرش‌های صادراتی به اروپا را آشکار می‌سازد.