تاریخ فرش و فرشبافی ( دوره هخامنشيان )
شاید برای شما جالب باشد که تاریخ فرش و فرش بافی در دوره هخامنشیان به عنوان اولین و قدیمی ترین بافندگان قالی دست بافت جهان در این مقاله بررسی شود.
فرشی به نام پازیریک قدیمی ترین فرش دستبافت ایرانی ست که طبق حدس و گمانه زنی های قوی باستان شناسان ، بر اساس نقش هایی که بر روی آن درج شده که نشانی از تخت جمشید دارد بافته عصر هخامنشی است.
فرش پازیریک در پاریس یا در کشورهایی که سلطه فرهنگی سیاسی ایران بر آن بوده بافته شده است. متاسفانه همواره در طول تاریخ اوضاع سیاسی باعث شده تاریخ اشیای کهن دست کاری و تحریف شود، قالیچه ی پازیریک هم از این امر مستثنی نبوده ست.
آغاز فرشبافی در ایران
احتمالاً حدود ۳۰۰۰ سال قبل، شبانهای چادرنشین دریافتند که با گستردن چلهای از نخ روی چارچوب و گره زدن آن، میتوانند سطحی نرم و صاف برای زیر پا ایجاد کنند که در برابر باد و رطوبت مقاوم و قابل حمل باشد. این ابتکار ساده، پایهگذار سنت دیرینه فرشبافی ایران شد و به تدریج به صنعتی هنری و پیچیده تبدیل گشت.
تکنیکها و مواد فرشبافی در دوره هخامنشیان
در این بخش میتوان درباره نخها، نوع بافت، گرهها و نقشهای متداول فرشهای هخامنشی توضیح داد. همچنین نحوه استفاده از پشم، رنگهای طبیعی و ساختار رجها و نقشها را بررسی کرد و نشان داد که فرشبافی در آن زمان از نظر فنی و هنری در سطح بسیار پیشرفتهای قرار داشته است.
نقش اجتماعی و اقتصادی فرش در امپراتوری هخامنشی
فرشها نه تنها جنبه تزئینی داشتند، بلکه نقش اقتصادی و اجتماعی مهمی نیز ایفا میکردند. حمایت دربار هخامنشی از صنایع دستی و فرشبافی، ایجاد اشتغال برای بافندگان، نقش فرشها در تجارت بینالمللی و استفاده آنها در مراسم و تشریفات سلطنتی، همه نشاندهنده اهمیت این هنر در زندگی اجتماعی و اقتصادی آن دوران است.
کشف فرش پازیریک
در سال ۱۹۴۹ میلادی، سرگئی رودنکو، باستانشناس روس، هنگام کاوش در گورهای اقوام سکایی منطقه پازیریک در دامنههای جنوبی آلتا در سیبری، موفق به کشف یک دستبافته شد که به نام قالی پازیریک شناخته شد. دره پازیریک از نظر باستانشناسی بسیار غنی است و یافتههای متنوعی از زندگی بیابانگردان، شامل لباسها و ابزارهای روزمره، در آن کشف شده است.
ویژگیهای آن
قالی پازیریک یکی از نفیسترین فرشهای جهان به شمار میرود و دارای ویژگیهای منحصر به فرد زیر است:
- ابعاد: ۲۰۰ × ۱۸۹.۲۳ سانتیمتر
- جنس: پشم
- رجشمار: ۳۶۰۰ گره
- نقوش: ۲۴ مربع با ستارههای هشتپر، تصاویر حیوانات افسانهای مانند شیر بالدار، ۲۴ گوزن شاخپهن، و ۲۸ اسب سوارکار در حاشیه
این فرش به دلیل محل کشف آن به نام «پازیریک» شناخته شده است و نه تنها از نظر تکنیکی بلکه از نظر هنری نیز بسیار پیشرفته محسوب میشود.
دلایل ایرانی بودن قالی پازیریک
تردیدهایی که درباره ایرانی بودن قالی پازیریک مطرح شده، با بررسیهای دقیق علمی و مقایسه نقوش آن با هنر هخامنشی رد میشود:
- شباهت با نقوش تخت جمشید: نقش برجستههای تخت جمشید بیانگر اوضاع سیاسی و اجتماعی دوران هخامنشیان است و بسیاری از نقوش پازیریک، از جمله تصویر حیوانات و هندسه ستارهای، مشابهتهای قابل توجهی با آن دارند.
- قدرت صنعتی فرش بافی ایران: سنت دیرینه و تکنیکهای پیچیده فرشبافی ایران که تا امروز نیز بینظیر است، نشان میدهد این هنر ریشه در فرهنگ و تمدن ایرانی دارد.
- مطالعات باستانشناسی و بافتشناسی: بررسیهای علمی و بافتشناسی فرش پازیریک تایید میکند که تکنیکهای به کار رفته در آن با سنتهای فرشبافی ایرانی همخوانی دارد.
نتیجهگیری
فرش پازیریک نه تنها قدیمیترین نمونه شناختهشده فرش پرزدار جهان است، بلکه نمونهای برجسته از هنر و صنعت پیشرفته ایران در دوره هخامنشیان محسوب میشود. شواهد تاریخی، تطابق نقوش با هنر تخت جمشید و تکنیکهای پیشرفته بافت، همگی نشان میدهند که این فرش محصول فرهنگ و تمدن ایرانی است. بنابراین هرگونه تردید یا تلاش برای نسبت دادن آن به دیگر فرهنگها فاقد پایه علمی و تاریخی است.