فرش کاشان, مطالبی درباره فرش

فرش ساسانی (فرش بهارستان ) یا ناصر خسرو+داستان و سرنوشت

تاریخچه فرش بهارستان ساسانی

فرش از برجسته‌ترین جلوه‌های هنر و فرهنگ ایرانی است که در طول تاریخ نماد ذوق، زیبایی و تمدن مردم ایران بوده است. در میان آثار شناخته‌شده دوران باستان، فرش بهارستان یا بهار خسرو جایگاهی ویژه دارد؛ اثری که نه‌تنها بازتابی از شکوه دربار ساسانیان است، بلکه نشان‌دهنده پیشرفت هنر و صنایع تزئینی ایرانیان نیز به شمار می‌رود.

این فرش که در منابع تاریخی با نام‌های بهار خسرو و بهار کسری نیز شناخته می‌شود، به دلیل ابعاد بزرگ، نقش‌های باغ‌مانند و تزئینات گران‌بهای خود شهرت فراوانی دارد. در این مقاله، تاریخچه، ویژگی‌ها، داستان نابودی و سرنوشت فرش بهارستان را بر اساس روایت مورخانی مانند ابوعلی مسکویه و محمد بن جریر طبری بررسی می‌کنیم.

دوران ساسانیان و جایگاه فرش در هنر ایران

دوره ساسانیان یکی از دوران مهم شکوفایی هنر و صنایع دستی ایران بود. در این زمان، معماری، فلزکاری، پارچه‌بافی، حجاری و فرش‌بافی پیشرفت چشمگیری داشتند. در برخی روایت‌های تاریخی از وجود فرش‌های نفیسی در کاخ‌های ساسانی سخن گفته شده است. مشهورترین آن‌ها فرش بهارستان بود که ساخت آن به دوران خسرو اول، معروف به انوشیروان، نسبت داده می‌شود.

فرش بهارستان چیست و چه ویژگی‌هایی داشت؟

فرش بهارستان یکی از مشهورترین آثار هنری منسوب به دوره ساسانی است که احتمالاً برای تزئین تالار کاخ سلطنتی تیسفون ساخته شده بود. بر اساس گزارش‌های تاریخی، این فرش منظره‌ای از باغی سرسبز را به نمایش می‌گذاشت و در طراحی آن از نقش جویبارها، گل‌ها، درختان و مسیرهای باغ استفاده شده بود.

ابعاد فرش بهارستان چقدر بود؟

در گزارش ابوعلی مسکویه، ابعاد این فرش شصت گز در شصت گز ذکر شده است. با تبدیل تقریبی واحدهای قدیمی، اندازه آن حدود ۲۷ در ۲۷ متر و مساحتش نزدیک به ۷۲۹ متر مربع برآورد می‌شود. البته این اندازه بر اساس روایت تاریخی است و اندازه‌گیری مستقلی از فرش در دست نیست.

فرش بهارستان از چه موادی ساخته شده بود؟

در منابع تاریخی به استفاده از طلا، نقره، گوهرهای قیمتی و ابریشم در تزئین این اثر اشاره شده است. زمینه فرش ظاهراً با تزئینات زربفت و نقش‌هایی از طبیعت آراسته شده بود. جویبارها و مسیرهای باغ نیز با سنگ‌های قیمتی جلوه‌ای درخشان داشتند.

مواد فرش بهارستان ساسانی ناصر خسرو

نقش و نگار فرش بهارستان؛ چرا به آن بهار خسرو می‌گفتند؟

یکی از ویژگی‌های جالب این فرش، طرح باغ‌مانند آن بود. در روایت‌های تاریخی، فرش بهارستان به باغی تشبیه شده که در آن گل‌ها، درختان و جویبارها دیده می‌شدند.

به نظر می‌رسد این طراحی تصویری از طبیعت در فصل بهار ایجاد می‌کرد؛ به همین دلیل نام بهارستان یا بهار خسرو برای آن انتخاب شده بود. گفته می‌شود این فرش در فصل زمستان، فضای باغی سرسبز را در برابر پادشاه و درباریان مجسم می‌کرد.

عکس فرش بهارستان؛ آیا تصویر واقعی آن وجود دارد؟

از آنجا که نمونه اصلی فرش بهارستان باقی نمانده است، هیچ عکس واقعی از آن در دسترس نیست. تصاویری که با عنوان عکس فرش بهارستان ساسانی یا تصویر فرش خسرو پرویز در اینترنت منتشر می‌شوند، بازسازی‌های هنری بر اساس توصیفات تاریخی هستند. این تصاویر معمولاً با الهام از باغ ایرانی، جویبارها، گل‌ها، درختان و تزئینات طلایی طراحی شده‌اند.

 

داستان فرش بهارستان در حمله اعراب

پس از سقوط تیسفون در سال ۶۳۷ میلادی، فرش بهارستان هم به دست سپاهیان مسلمان افتاد و جزو غنائم جنگی شد. چون این فرش بزرگ و گران‌بها بود، تقسیمش میان سپاهیان سخت بود. پس بنا بر روایت‌های تاریخی، آن را به مدینه فرستادند تا درباره سرنوشتش تصمیم بگیرند. در مدینه، عمر مسلمانان را جمع کرد و نظرشان را پرسید. بعضی گفتند فرش را برای خودش بردارد و بعضی تصمیم را به خودش سپردند، اما علی (ع) گفت اگر حالا آن را بپذیرد، فردا کسانی به بهانه آن چیزهایی به ناحق می‌گیرند. عمر حرف او را درست دانست و دستور داد فرش را تکه‌تکه کنند و تقسیم کنند.

روایت ابوعلی مسکویه درباره فرش بهارستان

ابوعلی مسکویه در کتاب «تجارب‌الامم»، ضمن شرح حوادث سال ۱۶ هجری قمری، ماجرای این فرش را نقل می‌کند.

بر اساس روایت او، سعد بن ابی‌وقاص پس از تقسیم غنائم، درباره ارزش فرش بهارستان پرس‌وجو کرد؛ اما به دلیل ویژگی‌های خاص آن، قیمت‌گذاری و تقسیمش دشوار بود.

مسکویه در توصیف این فرش می‌نویسد:

«شصت گز در شصت گز به گستره یک گریب بود. در نقش آن راه‌ها می‌دیدی که از نگاره‌های گوناگون پدید شده بود و جویباری از گوهرها در بافت آن به کار برده بودند.»

او همچنین از زمینه زربفت، باغ سرسبز و گل‌های نقش‌شده بر سطح فرش سخن می‌گوید.

در ادامه گزارش، مسکویه توضیح می‌دهد که فرش به مدینه فرستاده شد و عمر پس از مشورت با اطرافیان دستور داد آن را قطعه‌قطعه کنند و میان افراد تقسیم نمایند.

روایت طبری و نقش حضرت علی در سرنوشت فرش

محمد بن جریر طبری نیز در کتاب تاریخ خود ماجرای فرش بهارستان را نقل کرده است.

در روایت طبری، پس از انتقال فرش به مدینه، عمر درباره نحوه تقسیم آن با اطرافیان مشورت می‌کند. در این میان، حضرت علی نسبت به تصمیم‌گیری نادرست هشدار می‌دهد و بر رعایت حقوق افراد تأکید می‌کند.

در نهایت، بنا بر روایت طبری، فرش قطعه‌قطعه و میان افراد تقسیم می‌شود.

فرش بهارستان الان کجاست؟

یکی از پرتکرارترین پرسش‌ها درباره این اثر تاریخی این است که فرش بهارستان اکنون کجاست و آیا در موزه‌ای نگهداری می‌شود؟ واقعیت این است که امروزه هیچ نمونه اصیل و تأییدشده‌ای از فرش بهارستان در موزه‌های جهان شناخته نشده است. طبق روایت‌های تاریخی، این فرش پس از انتقال به مدینه قطعه‌قطعه شد و سرنوشت قطعات آن مشخص نیست. بنابراین، نمی‌توان مکان مشخصی را به‌عنوان محل نگهداری فرش بهارستان معرفی کرد.

تردیدها درباره نوع بافت فرش بهارستان

با وجود توصیفات تاریخی، درباره نوع بافت فرش بهارستان میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد. برخی معتقدند این اثر به دلیل ابعاد بزرگ و تزئینات سنگین، نمی‌توانسته یک قالی پرزدار معمولی مشابه فرش‌های امروزی باشد.

اگر فرشی با مساحت حدود ۷۲۹ متر مربع از نوع پرزدار و با استفاده از مواد گران‌بها ساخته شده باشد، وزن بسیار زیادی خواهد داشت. همین موضوع پرسش‌هایی درباره نحوه ساخت، حمل و استفاده از آن ایجاد می‌کند.

آیا فرش بهارستان گلیم بود؟

یکی از فرضیه‌ها این است که فرش بهارستان نوعی بافته تخت، گلیم‌مانند یا پارچه‌ای تزئینی و گلدوزی‌شده بوده باشد. برخی پژوهشگران تاریخ فرش نیز احتمال داده‌اند که این اثر برخلاف تصور عمومی، قالی پرزدار به شیوه امروزی نبوده است. البته به دلیل نبود نمونه اصلی، نمی‌توان درباره نوع دقیق بافت آن با قطعیت نظر داد.

نتیجه‌گیری؛ سرنوشت فرش بهارستان چه شد؟

فرش بهارستان یا بهار خسرو یکی از مشهورترین آثار هنری منسوب به دوره ساسانیان بود که با ابعاد بزرگ، نقش باغ و تزئینات گران‌بها شناخته می‌شد. بر اساس روایت ابوعلی مسکویه و محمد بن جریر طبری، این فرش پس از سقوط تیسفون به مدینه منتقل شد و در نهایت قطعه‌قطعه و تقسیم گردید. امروزه نمونه اصلی آن وجود ندارد و تصاویر منتشرشده از آن بازسازی‌های هنری هستند. با وجود ابهام درباره نوع بافت و جزئیات ساخت، فرش بهارستان همچنان نمادی از شکوه هنر و تمدن ایران در دوران ساسانی به شمار می‌رود.

سؤالات متداول درباره فرش بهارستان

۱. فرش بهارستان مربوط به کدام دوره است؟

این فرش به دوره ساسانیان و زمان خسرو اول، معروف به انوشیروان، نسبت داده می‌شود.

فرش بهارستان چند متر بود؟

بر اساس روایت‌های تاریخی، ابعاد تقریبی آن ۲۷ در ۲۷ متر بوده است.

فرش بهارستان در کدام موزه است؟

هیچ نمونه اصیل و تأییدشده‌ای از این فرش در موزه‌های جهان شناخته نشده است.

چرا به فرش بهارستان، بهار خسرو می‌گفتند؟

زیرا نقش‌های آن منظره‌ای از باغی سرسبز و بهاری را تداعی می‌کرد.

آیا فرش بهارستان را اعراب تکه‌تکه کردند؟

بر اساس روایت طبری و مسکویه، این فرش پس از انتقال به مدینه قطعه‌قطعه و میان افراد تقسیم شد.

آیا فرش بهارستان قالی پرزدار بود؟

مشخص نیست. برخی پژوهشگران احتمال می‌دهند این اثر نوعی بافته تخت یا پارچه تزئینی بوده باشد.

3 دیدگاه در “فرش ساسانی (فرش بهارستان ) یا ناصر خسرو+داستان و سرنوشت”

  1. ناشناس گفت:

    لطفا این نکته رو هم در متن درج کنید که این روایت های گفته شده سندیت به کتب شیعه نداره و معتبر نیست.

  2. ناشناس گفت:

    سلام
    اطلاعات و نکات جالبی در مورد این فرش منحصر به فرد نوشته شده
    اما ارجاعات تاریخی که در مورد سرنوشت فرش از برخی کتاب های تاریخی داده شده از کتاب هایی هست که صحت محتوا شون قطعی نیست
    لطفا این که نقل های مختلف نوشته شده از این کتاب ها اعتبار کافی نداره رو هم در متن ذکر کنید که خواننده های متن برداشت بدی نکن
    با تشکر

  3. نیایش گفت:

    این همه طول نداره خلاصه اش یه چیزه اعراب اومدن مال ایرانی هارم دزدیدن و بردن

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

17 − هفت =